در بخش نخست این گفتوگو، با تبیین پیوند میان فرهنگ انتظار و سبک زندگی اقتصادی، بر این نکته تأکید شد که انتظار فرج تنها یک باور قلبی نیست، بلکه در رفتارهای اقتصادی فرد و جامعه نیز تجلی مییابد. در این بخش، با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع)، مؤلفههایی همچون قناعت، سادهزیستی، پرهیز از اسراف و تبذیر، مصرف بهینه اجتناب از احتکار، رعایت عدالت در مصرف و کمک به نیازمندان بهعنوان شاخصهای اقتصاد منتظرانه مورد بررسی قرار گرفت و این موضوع تبیین شد که زمینهسازی برای تحقق جامعه آرمانی عصر ظهور، از اصلاح سبک زندگی و رفتار اقتصادی در دوران غیبت آغاز میشود. به منظور بررسی رفتار یک منتظر در مواردی همچون مصرف بهینه در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین علیرضا یوسفی راستگو، پژوهشگر حوزه مهدویت پرداخته شده است. در ادامه تشریح ۱۰ گام در این زمینه آمده است که مشروح آن را در زیر میخوانیم:
با این توصیف، نظر شما در مورد «اقتصاد مهدوی» در مصرف بهینه چیست؟
نتیجه این است که منتظر واقعی، مدیری قناعتپیشه و پرهیزگار است که سه محور را همیشه مد نظر دارد اولی نگاه آخرتی است. هر درهم و دیناری که صرفهجویی میکند، به نفع دنیا و آخرت اوست و بخشی از آن را در راه رضایت خدا و آمادهسازی برای ظهور هزینه میکند.
دوم عدالت محوری است.در مصرف خود، نه تنها به خود که به حقوق دیگران (محیط زیست، نسل آینده، نیازمندان کنونی) توجه دارد.
و سوم نیز تمرین برای دولت کریمه است.با ترک اسراف، قناعت، تعمیر وسایل، پرداخت خمس و زکات و حمایت از تولید حلال، عملاً دارد جامعهٔ آرمانی مهدوی را پیشتجسم میکند.
به تعبیر زیارت آلیاسین: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِینَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ» برای آنکه ما هم امین خدا در زمین باشیم، باید امانتدار نعمتها باشیم. و این امانتداری، جز با مصرف بهینه و اقتصاد منتظرانه میسر نیست. ان شاءالله که همگی از عاملان به انتظار حقیقی باشیم.
«وَ لَکِنَّهُمْ فَرَّقُوا الْعَهْدَ فَأَخَّرَهُمُ اللَّهُ إِلَی الْوَقَاتِ الْمَعْلُومَةِ»؛ یعنی اگر شیعیان ما که خداوند آنان را برای اطاعتش موفق بدارد در وفای به عهد، اتحاد قلبی داشتند، سعادت دیدار ما از ایشان به تأخیر نمیافتاد، اما آنان عهد را شکستند و خداوند ظهور را تا وقت معلوم به تأخیر انداخت. یکی از مهمترین مصادیق «وفای به عهد» در عرصه اقتصاد، مصرف درست، پرهیز از کمفروشی، ندادن رشوه، رعایت امانت در تجارت و دوری از تبذیر است. همچنین در دعای ندبه میخوانیم: «أَیْنَ الْمُعِدُّ لِلْقِیَامَةِ بِإِحْیَاءِ الشَّرِیعَةِ؟» یعنی کجاست آن کسی که خود را برای برپایی قیامت با احیای شریعت آماده میکند؟ این «اعداد» (آمادهسازی) جنبه اقتصادی دارد. برای نمونه، حفظ منابع طبیعی و بیتالمال، جلوگیری از فساد اداری و تشویق به تولید داخلی از مصادیق اعداد و تهیه مقدمات ظهور است.
اگر یک خانواده منتظر بخواهد یک برنامه عملی دقیق در حوزه «مصرف بهینه» اجرا کند، چه گامهایی باید بردارد؟
بر اساس سیره معصومان علیهمالسلام و آموزههای مهدوی، یک برنامه دهگانه قابل ارائه است. گام اول ممیزی هزینهها، هر خانواده یک دفتر یا نرمافزار برای ثبت دقیق مخارج روزانه تهیه کند. امام علی (ع) میفرمودند: «حَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا» خود را پیش از آنکه مورد حسابرسی قرار گیرید، حسابرسی کنید. یک منتظر، باید بداند پولش کجا میرود. سهم اسراف را شناسایی کند (خریدهای غیرضروری، غذاهای اضافی، مصرف بیرویه آب و برق).
گام دوم؛ سهمبندی سهبخشی درآمد.امیرالمؤمنین (ع) درآمد خود را سه بخش میکرد: یک بخش برای هزینه روزمره خانواده، یک بخش برای تجارت و سرمایهگذاری حلال، و یک بخش برای صدقه و نیازمندان. بر این اساس، خانواده منتظر میتواند هر ماه، مثلاً ۵ تا ۱۰ درصد درآمد خود را برای کمک به مستمندان (با اولویت همسایگان و بستگان نیازمند) کنار بگذارد.
گام سوم: جلوگیری از اسراف در غذا، قرآن میفرماید: «وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا». عملاً یعنی پخت غذا به اندازه تعداد افراد خانواده، نه بیشتر، استفاده از باقیمانده غذا در وعده بعدی یا تبدیل آن به غذای جدید، پرهیز از دورریختن نان، برنج و میوه تا حد امکان. در روایت است که «إِعْظَامُ النِّعْمَةِ أَنْ لَا تُضَیَّعَ بزرگ داشت نعمت این است که آن را تباه نکنی».
گام چهارم؛نیز تعمیر و استفاده مجدد به جای دورریختن.امام صادق (ع) فرمودند: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیُصْلِحُ ثَوْبَهُ وَ دَابَّتَهُ مؤمن لباس و مرکب خود را تعمیر میکند». تعمیر لوازم خانگی، تعویض قطعات به جای خرید کالای نو، وصله کردن لباس تا حد ممکن، از نشانههای مؤمن منتظر شمرده شده است.
گام پنجم؛ مصرف بهینه انرژی است. در روایات آمده که «لا تُفْرِطُوا فِی الْمَاءِ وَ لَوْ کُنْتُمْ عَلَی نَهَرٍ در آب اسراف نکنید حتی اگر بر لب رودخانه باشید.» امروزه با بحران انرژی، این روایت بسیار مصداق دارد. خاموش کردن چراغ اضافی، کوتاه کردن مدت استحمام، تنظیم دمای مناسب وسایل گرمایشی و سرمایشی، هم صرفهجویی اقتصادی است هم اجر معنوی.
گام ششم؛ قناعت در پوشاک معرفی میشود. امام باقر (ع) فرمودند: «مَنْ قَنَعَ مِنَ اللِّبَاسِ بِمَا تَیَسَّرَ، فَهُوَ غَنِیٌّ هر که به پوشاکی که فراهم میشود قناعت کند، بینیاز است». به این معنا که لازم نیست هر سال لباس نو خرید، یا مارکهای گرانقیمت تهیه کرد، مادامی که پوشاک تمیز، پوشیده و متناسب با شأن وجود دارد.
سیره اهلبیت(ع)، چه رفتارهای روزمرهای بیش از همه میتواند فرهنگ قناعت و پرهیز از اسراف را در خانواده نهادینه کند و زمینهساز سبک زندگی منتظرانه باشد؟
گام هفتم؛ نیز پرهیز از خریدهای تنوعطلبانه و تشریفاتی است. امام کاظم (ع) در نکوهش کسانی که برای خودنمایی خرید میکنند، فرمودهاند: «مِنَ الْإِسْرَافِ الشِّرَاءُ بِغَیْرِ حَاجَةٍ خرید بدون نیاز، از اسراف است.» برای نمونه، خرید چندین قاشق و چنگال لوکس در حالی که نیاز روزانه ندارید، یا خرید لباس اضافی برای مهمانیهای نادر.
گام هشتم؛ برنامهریزی برای پرداخت خمس و زکات است. خمس را در سررسید سال خمسی محاسبه و جدا کنند. زکات مال (اگر شرایط دارد) و زکات فطره را به موقع بپردازند. پیامبر (ص) فرمودند: «مَنْ أَدَّی الزَّکَاةَ فَقَدْ أَدَّی مَا عَلَیْهِ هر که زکات بدهد، آنچه بر عهده داشت ادا کرده است». این پرداختها، جامعه را از فاصله طبقاتی پاک میکند و بستری برای ظهور فراهم میآورد.
گام نهم؛ نیز تولید و مصرف و حمایت از کالای داخلی و تولیدات ملی) یکی از سفارش های مؤکد امام شهید انقلاب اسلامی همین مطلب بود
اگر بخواهیم اقتصاد ملی قوی داشته باشیم باید جامعه نسبت به مصرف تولیدات داخلی غیرت داشته باشد.
امام صادق (ع) فرمودند: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلَمَ أَنَّهُ مُحِبٌّ لَنَا فَلْیَتَعَلَّقْ بِمَوَدَّتِنَا وَ یَسْتَعْمِلْ کَلَامَنَا هر که دوست دارد بداند ما را دوست دارد، پس به مودت ما چنگ زند و گفتار ما را به کار بندد.»
یکی از مصادیق عمل به گفتار اهلبیت، خرید از بازار مسلمانان و ترجیح کالای حلال و ایرانی/اسلامی بر کالای حرام یا بیگانه است، تا اقتصاد جامعه در برابر طاغوت مقاومت کند و آمادهٔ قیام جهانی مهدوی شود.
گام دهم؛ نیز ذخیره فقرزدایی (نه فقط پسانداز شخصی) است.
در روایات ظهور داریم که امام زمان (عج) اموال را به گونهای تقسیم میکنند که فقیری باقی نماند. برای تمرین، خانواده منتظر میتواند یک صندوق قرضالحسنه کوچک در محله یا فامیل ایجاد کند یا هر ماه مبلغی را به مؤسسات خیریه معتبر بپردازد. این کار، روحیهٔ مشارکت اقتصادی برای عدالت را تقویت میکند.
نظر شما